Historia kościoła św. Andrzeja Apostoła w Krakowie

Kościół został wzniesiony w latach 1079 - 1098 jako fundacja Starżów-Toporczyków. Przypisuje się to osobie Sieciecha, palatynowi księcia Władysława Hermana. Jego syn był fundatorem opactwa benedyktyńskiego w Sieciechowie nad Wisłą. Temu opactwu przekazano patronat nad kościołem, gdy Sieciech został wygnany.
Prawdopodobnie biskup Lambert (+1101) ustanowił przy kościele kolegiatę (wspólnotę księży kanoników), wtedy pojawia się tytuł kościoła: świętego Andrzeja Apostoła.
Badania archeologiczne wskazały, że świątynię usytuowano w obrębie osady zwanej Okołem. Był to wówczas prosty, niewielki, jednonawowy korpus z czworobocznym prezbiterium, skierowanym ku wschodowi (orientowanym), wzbogaconym półkolistą absydą. W tej budowli wyróżniał się "westwerk" - dwuwieżowa fasada wejścia z emporą (balkonem) wewnątrz, nad wejściem. Obecnie trudno jest wskazać analogię rzutu i bryły tej krakowskiej świątyni. Kościoły grodowe końca XI wieku rzadko posiadały emporę lub wieżę. Poza granicami Polski podobne rozwiązania stosowano w XII i XIII wieku na terenach Słowacji, Węgier i Siedmiogrodu. Przednia fasada budowli - "westwerk" - pojawiła się w średniowiecznym krajobrazie ziem cesarstwa niemieckiego oraz w Burgundii, Normandii i Flandrii.
Budowli nadano charakter obronny: grube mury, brak okien w dolnej części, co okazało się niezwykle przydatne. Krakowianie obronili ten kościół podczas najazdu tatarskiego w 1241 r., a schroniło się w nim wówczas wielu biednych i chorych. (Pisze o tym Jan Długosz).
Kościół został przebudowany na przełomie XII i XIII w., być może po drugim napadzie Tatarów (1260 r.). Świątynia stała się krótką, trójnawową bazyliką z pseudotranseptem, utworzonym ze wschodnich przęseł naw bocznych. Ośmioboczne wieże ujmowały trójkondygnacyjną część środkową, przedzieloną na piętrze emporą. Ponad nią znajdowało się pomieszczenie międzywieżowe z otworem triforialnym (okno o trzech równych częściach ułożonych obok siebie).
Od 1320 r. kościół stanowi własność sióstr klarysek, które przybyły do Krakowa ze Skały w 1316 r. Była to inicjatywa żony Władysława Łokietka, Jadwigi. Wspólnocie kanoników, którzy do tej pory byli gospodarzami tego miejsca przekazano pobliski kościół św. Idziego. Empora, która prawdopodobnie służyła niegdyś władcom do uczestnictwa w nabożeństwach i modlitwach kanoników, służy teraz siostrom klaryskom jako chór zakonny, miejsce modlitwy liturgicznej i osobistej.
Pożary niszczyły kościół w latach: 1455, 1473, 1658. W XVI w. wzniesiono przy fasadzie budowli piętrowe pomieszczenie, które służyło jako kostnica z kryptą grobową oraz kaplica. Dobudówka została zniszczona (wbrew woli klarysek) w 1844 r. przy poszerzaniu ul. Grodzkiej.
W 1639 roku powiększono dla lepszego oświetlenia wnętrza trzy okna, dano nowe wiązanie dachowe i podwyższono wieże, którym nałożono barokowe hełmy wieżowe, należące do najpiękniejszych w swojej epoce.
Dzięki rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownikowi budowy kościoła św. Anny, Sebastianowi Piskorskiemu (1638-1707) - który również pełnił obowiązki spowiednika klarysek - ok. 1700 r. zmieniono wystrój wnętrza na barokowy. Dekorację stiukową wykonał Baltazar Fontana. Twórcą polichromii był prawdopodobnie malarz Karol Dankwart, choć istnieją sugestie, iż wykonał ją Innocenti Monti. Pomysłodawcą wystroju ikonograficznego był sam ks. Piskorski, autor "Flores vitae Beatae Salomeae..." z 1691 r. Powstała wtedy późnobarokowa, drewniana, ażurowa balustrada empory, zwieńczona misternymi elementami medalionów i wici roślinnych (1700 r.).
Kolejna faza przekształcania wnętrza kościoła nastąpiła, gdy ufundowano posadzkę z marmuru dębnickiego o dekoracyjnym układzie rombowym (1726 r.) oraz portal z prezbiterium do zakrystii, wzorowanym na projekcie Andrea Pozzo. Natomiast nowy ołtarz z czarnego marmuru z obrazem św. Andrzeja Apostoła i złoconymi posągami świętych Piotra i Pawła, przypisany jest autorstwu Franciszka Placidiego.
Ostatnią fazę wyposażenia kościoła wiąże się z wykonaniem organów. Wykonał to dla klarysek organmistrz cysters Sitarski wraz ze współpracownikami. Ornament "rocaille", zastosowany w formie stolarskiej dzieła datuje je na późne lata siedemdziesiąte XVIII w. Z tego okresu pochodzi także drewniana, częściowo złocona ambona w kształcie łodzi. Pokrewieństwo stylowe ze stolarką chóru i prospektu organów sugeruje rękę jednego snycerza.
Pod koniec XVIII w. sprawiono ołtarze boczne kościoła: Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, św. Franciszka oraz św. Klary.

Opis wystroju architektonicznego kościoła św. Andrzeja Apostoła

        Kościół jest romański, murowany z miejscowej kostki wapiennej i bloków czerwonawego piaskowca sieprawskiego. Wapień występuje przede wszystkim w zewnętrznych partiach jako cios o powierzchni licowej, młotowanej. Ciosy piaskowcowe przeważają w partiach wewnętrznych i bardziej eksponowanych konstrukcyjnie, np. w narożnikach. Wykazują one obróbkę powierzchni, w której nacięcia tworzą wzór jodełkowy. Obok takiego kształtowania zauważyć można zwyczajną obróbkę ukośnymi uderzeniami toporka kamieniarskiego. Podczas badań archeologicznych stwierdzono, iż przy ścianie północnej mury były ankrowane (umacniane) belkami dębowymi.
        Korpus trójnawowy, bazylikowy o dwóch przęsłach, osiąga wysokość niemal 25 m. Szczególną uwagę zwracają okna w elewacji zachodniej i na wieżach, z kapitelami młotowymi. Okna wieżowe przyjmują charakterystyczną dla romańskiej architektury formę biforiów, czyli dwudzielnych okien arkadowych. Motywem dekoracyjnym jest również fryz arkadowy wieńczący koronę murów od północy, wschodu i południa. Oparcie dla tegoż fryzu stanowią lizeny opinające prezbiterium z apsydą oraz naroża korpusu. Typową cechą budowli jest stłoczenie wielu elementów przy jednoczesnym zachowaniu harmonii układu. Masywność bryły łagodzą ośmioboczne wieże, ażurowe w górnej partii. Okna w absydzie zamknięte są półkoliście i ostrołukowo, w transepcie i południowej ścianie prezbiterium tylko półkoliście; w elewacji północnej korpusu zauważa się trzy małe okna zamknięte półkoliście oraz strzelnice.
        Według ustaleń badaczy, obecna forma kościoła jest wynikiem nałożenia się na siebie co najmniej dwóch faz budowlanych, z których późniejsza (lub późniejsze), zachowując wciąż ten sam rys murów budowli, zmieniły całkowicie pierwotną organizację przestrzenną. Nieuzasadnionym wydaje się twierdzenie, że pierwsze założenie było bezwieżowe - przeczy temu powiązanie fundamentów i dolnych części murów wież, a przesuniecie z osi symetrii prawego okienka w elewacji północnej można tłumaczyć jedynie istnieniem "westwerku" (fasady masywu zachodniego). Przyczynkiem do podbudowania tezy o wielofazowości budowli jest również fakt, że w pomieszczeniu międzywieżowym istnieje półłucze nadproża oraz triforium. Elementy te wykonane są z wtórnie użytych elementów fryzu arkadowego, zachowanego jedynie w partii prezbiterium i wschodniej ścianie świątyni. W ostatnim czasie pojawiła się próba datowania II fazy budowli na I połowę XII wieku. Zmianę strukturalną tłumaczyć można rozwojem i reformą kanonikatu świeckiego pod patronatem możnowładców, próbą ochrony pozycji kolegiaty św. Andrzeja, przez członków rodu Toporczyków, wobec powstających wysokich, o nowym rozwiązaniu formalnym, budowli sakralnych.
        Dekoracja stiukowa, późnobarokowa, wykonana jest staraniem ksieni Anny Tyrawskiej przez Baltazara Fontanę w 1701 r. Na sklepieniu prezbiterium umieszczono festony owocowo-liściaste, wstęgi, putta oraz dwa złocone medaliony z płaskorzeźbami, jeden z nich z przedstawieniem Apoteozy Św. Klary, drugi - bł. Salomei. Sklepienie absydy zostało oddzielone od pozostałej części wystroju liściastą girlandą. W miejscach oparcia (pendentywach) kopuły znajdują się złocone personifikacje czterech cnót kardynalnych. W nawach, na szwach sklepiennych, w obramieniach malowideł i na kapitelach umieszczono dekorację złożoną z girland roślinnych, pęków owoców i kwiatów, wstęg, puttów oraz symboli władzy duchownej. Na sklepieniu pod emporą międzywieżową dekoracją są duże muszle, wstęgi i liściaste girlandy. Po bokach okien północnych i południowych w emporach wykonano płaskorzeźbione, adorujące anioły. Na sklepieniach empor w części międzywieżowej umieszczone są dwa medaliony z płaskorzeźbionymi scenami Zwiastowania i Bożego Narodzenia oraz ujęta w gałęzie palmowe tarcza z herbem Ossoria oraz literami A. E. T. X. C. S. A. (Anna Elżbieta Tyrawska, Xieni Conwentu Sancti Andreae) i data 1701.
        Polichromia została wykonana ok. 1702 r. Na sklepieniach w absydzie "Koronacja Matki Bożej", w prezbiterium "Apoteoza Św. Klary, bł. Salomei i św. Kingi". W kopule "Sąd Ostateczny", w emporach" Św. Franciszek w otoczeniu aniołów" oraz "Pustelnica, której zakonnik podaje Komunię św.", a także "Chrystus ubiczowany" (na ścianie północnej) oraz "Chrystus niosący krzyż" (na ścianie południowej); w przestrzeni międzywieżowej na wysokości empor "Apoteoza bł. Salomei", w przyziemiu "Anioł trąbiący na Sąd Ostateczny". Na ścianach empor od wschodu przedstawieni są aniołowie, którzy trzymają wstęgi z wersetami biblijnymi nawiązującymi do życia zakonnego. Na ścianach naw i pod balustradą empor sześć scen z życia bł. Salomei:
        - od północy: "Matka Boża z Dzieciątkiem adorowana przez Salomeę siedzącą jak dziecko na kolanach matki", "Salomea ofiarowująca swoje serce Chrystusowi",
        - od zachodu: "Salomea modląca się", "składająca śluby zakonne",
        - od południa: "Salomea na łożu śmierci w otoczeniu sióstr zakonnych" i "Przejęcie relikwii Błogosławionej przez klaryski z rąk franciszkanów".
        W podniebiach arkad i gurtów międzyprzęsłowych nawy głównej umieszczono medaliony z puttami, narzędziami Męki Pańskiej oraz popiersiami świętych.
        Na uwagę zasługuje późnobarokowa rzeźba Ukrzyżowanego umieszczona w kopule (XVIII w.), oraz epitafium marmurowe Jerzego Karpińskiego, proboszcza kościoła św. Marcina, spowiednika klarysek (+1757).
        Ołtarz główny jest przypisywany architektowi Francesco Placini. Jest to ołtarz późnobarokowy, z czarnego marmuru, z rzeźbami świętych Piotra i Pawła, aniołami, symbolem Opatrzności Bożej, zwieńczony godłem franciszkańskim. Obrazy pochodzą z XIX w. Jako główny obraz umieszczona jest postać św. Andrzeja Apostoła z charakterystycznym ukośnym krzyżem, narzędziem jego męki, w tle obrazu jest scena powołania go na apostoła. Powyżej, w górnej części marmurowej jest przedstawiona Najśw. Maryja Panna Niepokalanie Poczęta. Tabernakulum jest barokowe, zwieńczone półkopułą, z figurami dwóch świętych zakonnic i dwóch aniołów. Jest ozdobione na płycinach i drzwiczkach dekoracją suchego akantu, a na tychże drzwiczkach - postacie Chrystusa Ukrzyżowanego i św. Marii Magdaleny. Obecność Najświętszego Sakramentu zaznacza wieczna lampka, również w stylu późnego baroku, wisząca przed tabernakulum.
        Przy południowej ścianie prezbiterium we wnęce znajduje się boczny ołtarz bł. Salomei z początku XVIII wieku, z ukrytym otworem doprowadzającym światło i z aniołkiem barokowym (1685 r.). W nawach bocznych są wykonane późnobarokowe ołtarze z obrazami przedstawiającymi Najśw. Dziewicę Maryję Niepokalanie Poczętą i św. Franciszka, umieszczone po obu stronach tęczy, oraz św. Klarę w kaplicy-wnęce przy północnym ramieniu transeptu.